Yrd. Doç. Dr. Halil APAYDIN*

Kahramanmaraş

Sütçü İmam Üniversitesi

İlahiyat Fakültesi

Bilim ve bilim felsefesi tarihine baktığımızda, genellikle katı pozitif anlayışın egemen olduğu görülmektedir. Özellikle 19.yüzyılın ikinci yarısı ve 20.yüzyılın ilk çeyreğinde bu anlayışın fen ve sosyal bilimlerde hakim anlayış olduğunu ve araştırmaların bu anlayış çerçevesinde şekillendiğini söyleyebiliriz. Örneğin, Psikoloji biliminin bağımsız bir bilim dalı haline gelmeye başladığı günlerden itibaren uzun yıllar sadece deneysel yöntemleri kullandığını ve bu bilimin gelişiminin ancak bu yöntemle olabileceği görüşünün ağırlığını hissettirdiğini görmekteyiz..

Biz bu makalede, bu iki değerlendirme biçiminden birini tercih etmek gibi bir anlayışa sahip olmayacağız. Temel yaklaşımımız, anket yöntemiyle elde ettiğimiz verilerden hareketle burçlarla dini tutum ve davranışlar arasında bir ilişki olup olmadığını tespit etmeye çalışacağız ve yorumu okuyucuya bırakacağız. 1

1 Anket ile elde ettiğimiz veriler 2000-200l Eğitim-Öğretim yılında yapılan ve “Kişilik Özelliklerinin Dini Tutum ve Davranışlara Etkisi” adlı doktora çalışmamızda veri kaynağı olarak kullandığımız ankete dayanmaktadır. Adı geçen anket, Samsun Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nde okuyan (Eğitim, Fen-Edebiyat, İlahiyat ve Ziraat Fakülteleri) 315 öğrenciye uygulanmıştır. .

beraber gündeme gelmekte ve her kavrama itirazlar yükselmektedir. Yıldızbilimin nesnellik içermesi gerektiği ( Astronomi ile ilişkisinden hareketle) oysa, Astroloji ya da burçlar bilimi denildiğinde daha spekülatif ve soyut durumların ele alındığı, bir anlamda yıldızların hareketlerinin etkilerinin neler olabileceği konusu gündemde olduğu için, bu kavrama da itirazlar yükselmektedir.2 Ancak, gerek bilim olarak kabul edelim, gerekse etmeyelim Astroloji kavramını kullanmak ve söylenenleri onun üzerinde değerlendirmek biraz daha tutarlı gibi gözükebilir.

Terim olarak Astroloji, insanların doğum zamanları ile yıldızlar ve burçlar arasındaki ilişkileri araştıran bir bilimdir.3

ilgilenmektir.4

Astroloji’nin temel yapı olarak bazı psikologlarca kişilik tiplemelerini anlamlandırmada (Örneğin, Jung, Heymans, Corman ve Le Senne) veri kaynağı olarak kulanıldığını görmekteyiz. Bunun böyle olmasının temelinde Aristo’nun kişilik tiplemesi ile Hippokrates’in bu tiplemelere karşı kullandığı Toprak, Hava, Su ve Ateş dörtlüsü gezegenlerin temel maddeleri olarak yerini almıştır.5

4 Bkz.Barış İlhan, Astroloji’de Yetişkinlerin Buluğ Çağı , İlhan Yayınları, İstanbul, s. 19, Stephen Arroyo, Astroloji Psikoloji Dört Element. Çev. Barış İlhan,, İlhan Yay, İstanbul 2000, s.49-60 .

5 Elizabeth Teisseier, Kahinlerin Kahini 21. Yüzyılda Astroloji, Çev.: Nihal Önol, Milliyet Yay.,İstanbul 1994, s.250.

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi II (2002),Sayı:3 185

Kelime olarak davranış, eyleme yönelme ve gerçekleştirme biçimi ile tepkide bulunma şekli olarak tanımlanabilir 6. Psikolojide ise, organizmanın uyaranlar karşısındaki tepkilerinin hepsine denir.7

Bireyin gözlenebilen ve gözlemlenemeyen etkinliklerinin hepsine davranış denir.8

Reflekse dayalı, içgüdüsel ya da öğrenme ürünü olan her türlü bedensel faaliyetlerin yanısıra konuşma da gözlenebilir olduğu için bir davranış biçimidir. Bu arada heyecan belirtisi olarak kabul edilen gülme, ağlama, haykırma, kızarma, sararma, titreme gibi tepkiler, yüz ifadeleri ve jestler davranış biçimleri olduğu gibi, bir problemin çözümünü düşünürken dışa yansıyan işlem basamakları da davranış biçimidir. 9

Bazı psikologlarca da sıklıkla tartışılan davranış, güdünün sonucudur; güdü ise isteğin, niyetin sonucudur. Burada sorun, davranışa yüklenen anlam üzerinde yoğunlaşmaktadır. Çünkü davranış, bazı tanımlamalarda yer aldığı üzere, organizmanın dıştan gözlenebilen fiziksel hareketler bütünü olarak algılanmaktır.Bu son derece kısır davranış tanımı noksan ve dolayısıyla yanlış bir tanımlamadır. Özellikle konu dini davranış olunca noksanlık daha da belirgin bir hal almaktadır. Bu bağlamda, gerek bir ayin gibi dışarıdan görülebilen, gerekse sessiz bir dua gibi deruni ve hususi kalan bütün eylemler dini davranıştır“ 10 demek doğru gözükmektedir.

Dini davranış, dini istek doğrultusunda hareket etmektir. 11 Yani insanın inandığı yüce varlığa karşı (inandığı dinin esaslarına göre) kendinden beklenen, gözlenebilen ve gözlenemeyen davranış şekillerini yerine getirmesidir. Bu davranış şekilleri bireysel hayatı olumlu motive etmenin yanında, toplumsal hayatı düzenleyici bir takım davranışların da yerine getirilmesini kapsayabilir.

6Büyük Larousse, “Davranış“, Milliyet Yay., İstanbul ty, s.2909

7Ruh Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yay, Ankara 1980, s.55

8 Nurettin Fidan-Münire Erden..Eğitim Bilimine Giriş, Repa Eğitim Yay., 3.Baskı, Ankara ty., s.175

9 Yılmaz Özakpınar, Psikolojinin Kavramsal Yapısı, Ötüken Yay., İstanbul 2000, s. 2000, s.62.

10 Antoine Vergote, Din İnanç ve İnançsızlık, Çev.Veysel Uysal, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yay., İstanbul 1999, s.42

11 Paul E. Johnson , “ Dini Davranış“, Çev. Habil Şentürk, Dokuzeylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı :2, İzmir 1985, s. 29

İnsanın ruhuna ve onun şekillenmesine giden yollardan birisi de davranışlarıdır. 12 Dini davranışın şekillenmesinde bireyin içinde bulunduğu sosyal çevrenin, zihinsel kapasitesinin, aldığı eğitimin, dindarların tutum ve davranışlarının, kitle iletişim araçlarının ve okuduğu kitapların etkisinin var olduğu bilinmektedir. 13

Tutum (Alm. Haltung; Fr. Ve İng. Attitude ), herhangi bir uyaran karşısında gösterilen az ya da çok heyecansal öğrenilmiş tepki demektir 14. Diğer bir tanım ile tutum, kişinin objektif bir durum karşısında o durum ile ilgili düşünce, duygu ve davranışlarını düzenli bir biçimde belirleme tarzıdır 15

Diğer bir tanımla tutum, motivasyon, heyecan ve algılama süreçleriyle öğrenme sürecinin, bireyin dünyasının bir yönüne göre devamlı bir organizasyondur 16.

Derinlik ve yoğunluk itibariyle tutumların dereceleri vardır. Tutumlar ait oldukları konuya, akla ve mantığa yakınlık derecelerine göre iyi de olabilir kötü de 17. Çünkü tutumlar bilimsel düşünceyle ilgili, duygusal ve davranışsal ögelerden oluşan yapılar olarak düşünülmektedir 18. Tutumların düşünceye ilişkin unsuru, bireyin o tutumuna konu teşkil eden objeye dair bilgi görüş ve inançlarıdır 19. Tutumun ihtiva ettiği duygu unsuru, bireyin o objeden hoşlanması ya da hoşlanmaması, onu sevip sevmemesi durumudur. Tutumun davranışa yönelik unsuru ise, tutuma ilişkin bir davranışa hazır olma eğilimini belirtir 20.

Tutumlar uzun sürelidirler. Geçici olarak bireyin gösterdiği bazı eğilimleri, o bireyin tutumu olarak görmemek gerekir. Bu eğilimlerin tutum olabilmesi için, bireyin eğilimi oldukça uzun süreli olarak göstermesi gerekir 21 .

12 Yavuz. “Günümüzde Din Psikolojisi” Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 8, s.262.

13 Bkz.: Ali Rıza Aydın. Dini İnkarın Psiko-Sosyal Nedenleri (Doktora Tezi), Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun 1995, s. 74-79, Halil Apaydın, ÜniversiteÖğrencilerinin Dini Yasaklarla İlgili Tutumları, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Yüksek Lisans Tezi), Samsun 1996, s. 94-102.

14 O.A. Gürün. Psikoloji Sözlüğü İnkılap Kitapevi, İstanbul 1991, s.154.

15 Amiran Kurtkan. Genel Sosyoloji, Filiz Kitabevi, 4. Baskı, İstanbul 1986, s.22; Kağıtçıbaşı. İnsan ve İnsanlar, Evrim Basım Yayım Dağıtım, 7.Baskı, İstanbul 1988, s.84. Hüseyin Peker. Din Psikolojisi, Aksiseda Matbaası, Samsun 1993, s.87.

16 David Krech-Richard S. Crutchfield. Sosyal Psikoloji, Çev.: Erol Güngör, Ötüken Yay., 3. Baskı, İstanbul 1980, s.180.

17 Mefharet Ersin. Eğitimde Psikolojinin Yönü, Milli Eğitim Basımevi, c.2, İstanbul 1982, s.78.

18 J.L. Freedman-D.O. Sears-J.M. Carlsmith. Sosyal Psikoloji, Çev: Ali Dönmez, İmge Kitabevi, 2.Baskı Ankara 1993, s.342; Kr ş : Peker, Din Psikolojisi, 1993, s.87.

19 Reha Oğuz Türkkan. İkna ve Uzlaşma Sanatı, Hayat Yay., İstanbul 1998, s.21.

20 Peker, Din Psikolojisi, 1993, s.87.

21 Doğan Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, Remzi Kitabevi, 3. Baskı, İstanbul 1992, s.521.

izlenmeye değer olduğu, nasıl yerine getirilmesi gerektiği gibi konular da bir toplumda ya da bir toplumsal kümede ortaklaşa benimsenen inanç, tutum ve bilgiler, toplumsal dayanışma ve bütünleşmede de etkili olur 22.

Diğer bir yaklaşımla tutumlar, bireyin psikolojik varlığının devamlılığını sağlar. Günlük eylemlerine anlam kazandırır. Bundan dolayı bazı sosyal psikologlar tutumları, insanın psikolojik dünyasını kuran tuğlalar olarak nitelerler. Dolayısıyla tutumlar olmasaydı, kişi her yeni durumda başka bir insan olurdu. Davranışlarında tutarlılık bulunmazdı 23 .

Farklı davranış ve tutumların nedeni genel olarak kişilerin farklı durumlarda ve koşullar altında yaşamalarıdır. Kişinin sosyo- ekonomik, demografik ve kültürel özellikleri ona toplum içinde bir statü sağlar, sınıfını belirler. Bundan dolayı, bireyin özellikleri ile davranış ve tutumları arasında önemli ilişkilerin olması doğaldır. Bireyin özelliklerinin yanında içinde yaşadığı grubun ve toplumun özelliklerini de göz önünde tutmak gerekmektedir. Genel olarak çevresel faktörler diye adlandırılan grubun veya toplumun özellikleri de kendi içinde derecelenmektedir. Kişinin içinde yaşadığı ülkenin, ülke içindeki farklı bölgelerin, bölgeler içindeki farklı yerleşim birimlerinin özellikleri, davanış ve tutumları ayrı ayrı etkiler denilebilir. Kişinin aile çevresi dışında yüz yüze ilişkide bulunduğu grup, davranış ve tutumunu etkileyen en önemli sosyal çevredir 24 .

Dini tutum:“kişinin dinle ilgili düşünce, duygu ve davranışlarını belirleme tarzıdır.”. Yani kişinin dine dair bilgi ve inançları, dinin bütününden ya da herhangi bir esasından hoşlanması veya hoşlanmaması ve dinle ilgili davranışları, yani lehte ve aleyhteki birtakım faaliyetleri onun dini tutumunu oluşturur 25 .

22 Özer Ozankaya. Toplumbilime Giriş , Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yay., Ankara 1979, s.295.

23 Selma Erdem. Liseler İçin Psikoloji Ders Kitabı, Fil Yayınevi, İstanbul 1992, s.178.

24 Ferhunde Özbay. “Davranış ve Tutumları Etkileyen Bireysel ve Çevresel Faktörler”, Türkiye’de Toplumsal Bilim Araştırmalarında Yaklaşımlar ve Yöntemler Semineri (O.D.T.Ü. 17-19 Aralık 1976), Ankara 1977, s.92.

25 Peker, Din Psikolojisi., 1993, s.88.

2.5.1-Olumlu Dini Tutum: Bireyin dine karşı olumlu düşünce, duygu ve davranış eğilimi içerisinde olma eğilimidir.26

2.5.2-Olumsuz Dini Tutum: Bireyin dine karşı olumsuz düşünce, duygu ve davranış eğilimi içerisinde olma eğilimidir .27

2.5.3-Dini Tutum Düzeyi: Araştırmamızda denenceler içerisinde bir gruba giren bireylerin, dinî tutum ölçeğinden aldıkları puanların aritmetik ortalaması olup, belli bir özellik yönünden oluşan bu grubun olumlu yönde ulaştıkları ortalama dini tutum seviyesidir..28

26 Bkz.: Mevlüt Kaya, Din Eğitiminde İletişim ve Tutum, Etüt Yay., Samsun 1998, s.35.

27 Kaya, a.g.e., s.35.

28 Kaya, a.g.e., s.35.

Araştırmanın bağımlı değişkenleri olan“öğrencilerin dini tutumu ”, “öğrencilerin dini davranışı” ve “kişilik özelliklerini (içedönüklük-dışadönüklük)” ölçmek amacıyla Kaya 29 tarafından geliştirilen “Dinî Tutum Ölçeği ” kullanılmıştır. Kaya araştırmasında ölçeğin 1,2,3,4,17,23,24 ve 27 (madde analizleri araştırmacı tarafından yapılmıştır) numaralı maddeleri Mutlu’ 30 dan, 6,8,10,13,16,26,28 ve 31 numaralı maddeleri ise Özbaydar 31 tarafından geliştirilen listeden almıştır. Ölçeğin diğer maddeleri ise Kaya tarafından geliştirilmiştir.

“Dini Tutum Ölçeği”, 17’si olumlu ve 14’ü olumsuz dini tutumu yansıtan toplam 31 maddeden (cümleden) oluşmuştur. Ölçekteki (1,4,5,7,8,9,12,14,18,19,20,22,23,24,25,26,28) numaralı maddeler olumlu olarak ifade edilirken, (2,3,6,10,11,13,15,16,17, 21,27,29,30,31) numaralı maddeler ise olumsuz olarak ifade edilmiştir. Ölçekteki maddelerin cevapları “Dini tutum Ölçeği cevap kağıdı ” üzerinde işaretlenmiştir. Cevap kağıdında her madde için “Kesinlikle katılıyorum, Katılıyorum, Kararsızım, Katılmıyorum ve Kesinlikle katılmıyorum” şeklinde beş seçenek bulunmaktadır 32 . Öğrenci her maddede dini tutumunun derecesini bu seçeneklerden birini işaretleyerek belirtmiştir.

29 Mevlüt Kaya. Din Eğitiminde İletişim ve Dini Tutum, Etüt Yay., Samsun 1998.

30 Mutlu, “Bir Dindarlık Ölçeği” s.196.

31 Özbaydar, Din ve Tanrı İnancının..., s.65-66. 32 Dini Tutum Ölçeğinde olumlu ve olumsuz maddeleri derecelendirmede Kaya’nın orta ölçek olarak kullandığı “Kısmen katılıyorum” derecesi “Kararsızım” şeklinde değiştirilerek kullanılmıştır

Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi II (2002),Sayı:3 191

Derecelendirme ölçeğinde sadece ortaya düşen “Kararsızım” seçeneği işaretlendiğinde alınabilecek puan 31x3=93’tür. Yüksek puan olumlu bir dini tutum, düşük puan ise olumsuz bir dini tutum düzeyinin göstergesi olmaktadır 33. “ Dini Tutum Ölçeği nin uygulandığı 315 deneğin genel dini tutum puan ortalaması X=130.86 ve standart sapması S=18.05 olarak bulunmuştur.Kaya’nın yaptığı araştırmada da deneklerin dini tutum puan ortalaması X=129.2 ve standart sapması ise S=24.4 olarak bulunmuştur.34

Geçerlik, bir ölçme aracının ölçmeyi amaçladığı özelliği, herhangi bir başka özellikle karıştırmadan doğru olarak ölçebilme derecesi ve geliştirilmiş bulunduğu konuda amaca hizmet etmesidir.35 Dini Tutum Ölçeğinin geçerliği de, başka değişkenlerle karıştırmadan bireylerin dini tutumunu ölçebilmesine bağlıdır 36.

Bir ölçme aracının geçerliğini kontrol etme ve sağlamada değişik teknikler vardır. Bu yollardan ikisi madde ve faktör analizidir. Madde ve faktör analizleri ile ölçekteki maddelerin aynı ya da çok yakın özellikleri ölçüp ölçmediği incelenir 37.

Madde analizi, ölçekteki her madde için, o madde üzerinden grubun aldığı puanların, grubun bütün ölçek maddeleri üzerinden aldığı puanlarla korelasyonudur 38 .Toplam dini tutum puanı ile yüksek korelasyon gösteren maddeler, tüm ölçeğin ölçtüğü dini tutumu ölçüyor demektir. Bu ise, maddelerin geçerliğinin göstergesidir. Bütün maddelerin, toplam puanla korelasyon katsayılarının yüksek olması, maddelerin aynı tutumu ölçtüğünü gösterir.39 Eğer, bir maddenin toplam puanla olan korelasyonu düşük ise, o madde ölçekteki diğer maddelerden farklı bir niteliği ölçüyor demektir. Madde ve toplam puan korelasyonunun düşük olması, ölçeğin geçerliğini ve güvenirliğini düşürücü etki yaptığı için bu maddelerin ölçekten çıkarılması gerekir.40

33 Dini Tutum Ölçeği ile ilgili verdiğimiz bilgiler Kaya’nın ilgili çalışmasından alınarak kullanılmıştır.

Bkz.: Kaya, a.g.e., s.106-107.

34 Kaya, a.g.e., s.107.

35 T.C. Morgan. Psikolojiye Giriş , Çev.: Hüsnü Arıcı ve diğerleri, Hacettepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü Yay., Ankara 1993, s.24; Halil Tekin. Eğitimde Ölçme ve Değerlendirme, Ankara 1984,s.42.

36 Kaya, a.g.e., s.108.

37 Kaya, a.g.e., s.108.

38 Korelasyon: İki dizi puan ya da ölçüm arasında karşılıklı ilişki anlamına gelir. Bkz.: Morgan. a.g.e.,s.23.

39 Çiğdem Kağıtçıbaşı, İnsan ve İnsanlar , Beta Yayım Basım, İstanbul 1979 s.116; Morgan, a.g.e.,s.23.

40 İ. Ethem Özgüven. Psikolojik Testler, Ankara 1994, s.97.

192 Yrd. Doç. Dr. Halil Apaydın

Bir korelasyon elde edebilmek için, her puan çiftine anılan türden istatiksel işlem uygulanması gerekir. Bir kişinin bir dizideki puanının yerine aynı kişinin diğer dizideki puanının grup içindeki yeriyle karşılaştırırız. Eğer korelasyon mükemmelse, yani bir kişinin bir dizideki puanının grup içindeki sırası, diğer dizideki puanının sırasıyla aynı ise ve bu durum grup üyeleri için, yani puan çiftleri için geçerli ise, korelasyon katsayısı 1’dir. Bu değer bir korelasyon katsayısının alabileceği en yüksek değerdir. –1’lik katsayı da aynı şekilde mükemmel bir korelasyondur, ancak ters yöndedir, yani negatiftir. Negatif bir korelasyon durumunda, bir dizideki yüksek bir puan, diğer dizideki düşük bir puanla eşleşmiş demektir 41.

toplanıp toplanmadığına bakılması faydalı, hatta bazan gerekli olur. Bu durumda, puanlama yapıldıktan sonra, madde puanları faktör analizine tabi tutulur. Bu analizde, birinci faktör yükü en büyük olan cümleler seçilir.42 Ölçekteki maddelerin faktör yüklerinin birinci faktörde toplanması, bu maddelerin aynı özelliği ölçtüğünü, dolayısıyla geçerliğini gösterir. Faktör yükleri, ikinci ya da üçüncü faktörlerde toplanan maddeler ise, başka faktörleri ölçüyor demektir.43

Kaya, çalışmamızda kullandığımız “Dinî Tutum Envanteri”nde yer alan cümleleri faktör analizine tabi tutmuş ve bilimsel bir araştırmada kullanılabilecek düzeyde olduğunu tespit etmiştir.44

Bir alanda yapılacak araştırmayı daha önceden yapılan araştırmalarla desteklemek bilimsel bir yaklaşım biçimi olarak kabul edilmektedir. Ancak, her araştırma konusunda önceki araştırmalara ulaşmak ya da her konuda önceden bir araştırmanın olması bazan mümkün olmamaktadır. Dolayısıyla araştırmada ulaştığımız sonuçları önceden yapılan araştırmaların sonuçları ile test etme ( doğrulama-yanlışlama) şansımız pek gözükmemektedir. Çünkü araştırma konumuzu test edebileceğimiz benzer araştırmalara ne yabancı dilde ne de kendi dilimizde ulaşılamamıştır. Yurt dışında benzer çalışmaların olma olasılığı bulunmakla birlikte 45 yurt içinde böyle bir araştırma yapılmamıştır. Sadece burçlarla

41 Morgan, a.g.e., s.23.

42 M. Fuat Turgut-Yaşar Baykul. Ölçekleme Teknikleri, ÖSYM Yayınları, Ankara 1992, s.162.

43 Kaya, a.g.e., s.109. 44 Bkz.: Kaya, a.g.e., s.109-111. 45 Astrolojik verileri ilk defa bilimsel bir yöntemle kullanan ve elde ettiği sonuçları bilimsel olarak değerlendiren bilim adamı Carl Gustav Jung’dur. O, 483 evli çift üzerinde yaptığı araştırmada benzer gezegenlerin etkisinde bulunan çiftlerin evliliklerinin daha sağlıklı yürüdüğü sonucuna ulaşmıştır.Ayrıca, kendisine tedavi için gelen hastalarının (ruhsal tedavi) yıldız haritalarını çıkardığı ve ona göre bir tedavi uyguladığı anlaşılmaktadır. Bkz. Giovanni Scognamillo, Astroloji ve Yıldız Bilim, Karizma Yay., İstanbul, 1999, s.23.

Çek psikiyatrist ve jinekolog Dr. Eugen Jones, 1956 yılından itibaren kadının en yüksek döllenme olasılığı olan dönem ile kadının doğumundaki “Ay safhası” arasındaki ilişkiyi araştırmış ve şu sonuçlara ulaşmıştır: Bir döllenme esnasında büyük gezegenlerden birisi Güneş’e 180 derecelik bir açı yapıyorsa, doğacak olan çocukta diğer çocuklara göre zeka geriliği, erken doğum ya da doğum anında ölme olasılığının yüksek olduğunu tespit etmiştir.46

Rusya’da yapılan araştırmalarda, elektromanyetik enerji dışında bilinemeyen farklı bir enerji faktörünün varlığına işaret edilmektedir. “Telepatik aktarımların bir cins enerji faktörü” olduğu ve bu güne kadar bilinmeyen, maddenin en gelişmiş seviyesinde oluştuğu sonucuna varılmıştır. Bu enerjinin mesafeden bağımsız olduğu, duyu kullanılmadan ulaşılabildiği, elektromanyetik dalgalarla bariz bir bağı olmadığı ve nedensellik kuralına uymadığı ortaya çıkmştır.47

Bu türden araştırma sonuçlarını daha da genişletmek mümkün.48 Ortaya çıkan sonucun şu olduğunu söyleyebiliriz: gezegenlerin hareketinden, yeryüzü ve içinde bulunan canlılar etkilenmektedir. Bu etkinin boyutları da yapılan araştırmalarla (daha çok fiziksel) ortaya konmaya çalışılmaktadır. İnsanla ilgili fiziksel etkilerinin yanında bu fiziksel etkilere bağlı olarak psikolojik etkilenmelerin ortaya çıkması da kaçınılmazdır. Böyle bir etkilenmenin söz konusu olduğunu varsayarsak, bireysel gelişim ile Astroloji arasında bir ilişkinin olduğunu da şu ya da bu şekilde göz önünde bulundurmak gerektiği de bir sonuç olarak karşımıza çıkmaktadır.

46 Sheila Ostrander-Lynn Schröder, Astrological Birth Control, Englewood Cliffs, N.J.: Prentica-Hall,

1972 (Arroyo, a.g.e., s.215’den naklen)

47 R. Schaffranke, Telepati: A Science of Future ARE Journal, 5, (6), s.215-20 (Arnoyo,

a.g.e.,s.222’den naklen).

48 Bu türden araştırma sonuçlarının özetleri için bkz.: Arroyo, a.g.e., ss. 215-228.

194 Yrd. Doç. Dr. Halil Apaydın